Gelişmekte Olan Ülkelerin Emtia Bağımlılığı Sürüyor: UNCTAD Raporu

Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı’nın (UNCTAD) 2025 tarihli son raporu, gelişmekte olan ülkelerin emtia bağımlılığının derinleşmeye devam ettiğini gözler önüne seriyor. 2021–2023 döneminde, gelişmekte olan ülkelerin üçte ikisi, mal ihracat gelirlerinin yüzde 60’ından fazlasını enerji, tarım ve madencilik gibi birincil ürünlerden elde etti. Bu durum, küresel emtia ticaretindeki değişimlere rağmen yapısal sorunların sürdüğünü açıkça gösteriyor.

Emtia Bağımlılığının Coğrafi Dağılımı

UNCTAD raporu, emtia bağımlılığının coğrafi dağılımına dikkat çekiyor. Özellikle Orta ve Batı Afrika’daki ülkeler ihracat gelirlerinin yüzde 80’inden fazlasını emtiadan sağlıyor. Orta Asya ve Güney Amerika’da da benzer bir tablo görülüyor. Bu coğrafi yoğunlaşma, söz konusu ülkeleri küresel fiyat dalgalanmalarına karşı oldukça hassas hale getiriyor ve sanayileşme süreçlerini olumsuz etkiliyor.

Gelişmekte Olan Ülkelerin Kırılganlığı

UNCTAD’ın 143 ülkeyi kapsayan değerlendirmesine göre, gelişmekte olan ülkelerin 95’i, 2021-2023 yılları arasında emtia bağımlısı konumunu korudu. Bu ülkeler arasında en kırılgan gruplar ise az gelişmiş ülkeler, denize kıyısı olmayan gelişmekte olan ülkeler ve küçük ada devletleri olarak öne çıkıyor. Bu grupların yüzde 80’i hala büyük ölçüde birincil ürün ihracatına bağımlı durumda. Bu bağımlılık, ekonomik çeşitliliği sağlamanın ve sürdürülebilir kalkınma hedeflerine ulaşmanın önünde önemli bir engel teşkil ediyor.

Küresel Ticarette Emtianın Azalan Rolü

Raporun önemli bulgularından biri, dünya ticaretinde emtianın göreli öneminin azalması. 2012–2014 döneminde dünya ticaretinin yüzde 35,5’ini oluşturan emtia ihracatı, 2021–2023 döneminde yüzde 32,7’ye geriledi. Aynı dönemde toplam mal ticareti yüzde 25,6 artarken, emtia ticareti sadece yüzde 15,5 büyüyebildi. Bu durum, ham madde ihracatına dayalı ekonomilerin küresel ticaretin değişen dinamiklerinden yeterince faydalanamadığını gösteriyor.

Afrika’nın İhracat Gelirlerindeki Kayıp

Afrika kıtası, emtia ihracatında önemli bir gerileme yaşıyor. Kıtanın toplam emtia ihracatı, 2012–2014 dönemine göre yüzde 5,6 azaldı. Bu düşüşte, Nijerya, Angola ve Cezayir gibi büyük petrol üreticilerinin gelir kayıpları etkili oldu. Afrika’nın toplam emtia ihracat geliri, 10 yıl öncesine göre 25 milyar dolar azaldı. Bu kayıplar, tarım ve madencilik gelirlerindeki artışlarla telafi edilemedi. Bu durum, kıtanın ekonomik kalkınması için çeşitlendirme ve katma değerli üretim stratejilerinin önemini vurguluyor.

Asya ve Okyanusya’nın Emtia Ticaretindeki Liderliği

Asya ve Okyanusya ise emtia ticaretindeki lider konumunu sürdürüyor. 2021–2023 döneminde küresel emtia ihracatının yüzde 37,1’i bu bölgeden geldi. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, Batı Asya’nın toplam ihracatının yarısından fazlasını oluşturdu. Avrupa, yüzde 33,7 ile ikinci sırada yer alırken, Amerika kıtası yüzde 22,7 ile üçüncü sırada bulunuyor. Bu bölgesel dağılım, küresel emtia ticaretinin coğrafi dinamiklerini gözler önüne seriyor.

Sürdürülebilir Kalkınma İçin Katma Değer Üretimi Şart

UNCTAD, ülkelerin doğal kaynak zenginliğini sürdürülebilir büyümeye dönüştürme potansiyelini gerçekleştirebilmesi için ekonomi politikalarını çeşitlendirmesi ve değer zincirine katma değerli üretimle entegre olması gerektiğini vurguluyor. Aksi takdirde, fiyat dalgalanmalarına açık ve kırılgan yapıların devam etmesi kaçınılmaz. Ham madde ihracatına bağımlı kalmak yerine, işlenmiş ürünlerin ihracatına yönelmek, ekonomik istikrarı sağlamanın ve kalkınmayı hızlandırmanın anahtarıdır.

Endonezya ve Guatemala’nın Başarı Öyküsü

Emtia bağımlılığını azaltma konusunda başarılı örnekler de mevcut. Endonezya ve Guatemala gibi ülkeler, emtia bağımlılığını yüzde 60 eşiğinin altına çekmeyi başardı. Bu başarı, stratejik yatırım, ihracat pazarlarını çeşitlendirme ve değer zincirinde yukarı çıkma politikalarının bir sonucu olarak değerlendiriliyor. Bu ülkelerin deneyimleri, diğer gelişmekte olan ülkelere emtia bağımlılığından kurtulma ve sürdürülebilir kalkınma yolunda ilham kaynağı olabilir.

Enerji ve Tarım Ürünlerinin Ticaretindeki Değişimler

Veriler, enerji ürünlerinin küresel emtia ihracatındaki payının azaldığını gösteriyor. 2012–2014 döneminde emtia ihracatının yüzde 52,1’ini oluşturan enerji ürünleri, 2021–2023 arasında yüzde 44,5’e geriledi. Bu düşüşte, petrol fiyatlarındaki göreli zayıflama ve yenilenebilir enerji kaynaklarına geçişin etkili olduğu belirtiliyor. Buna karşın tarım ürünlerinin ihracat değeri yüzde 34 artışla 2,3 trilyon dolara ulaşırken, maden, cevher ve metal ihracatı yüzde 33,4 artışla yıllık ortalama 1,65 trilyon dolara çıktı. Bu değişimler, küresel emtia ticaretinde enerjiye olan bağımlılığın azaldığını ve tarım ile madencilik sektörlerinin öneminin arttığını gösteriyor.

Emtia Ticaretinin Coğrafi Dağılımı (Rakamlarla)

• Asya ve Okyanusya, 2021–2023 döneminde 2,63 trilyon dolar ile küresel emtia ihracatının yüzde 37,1’ini gerçekleştirdi.
• Afrika’nın emtia ihracat geliri 494 milyar dolardan 467 milyar dolara geriledi; küresel payı yüzde 8’den yüzde 6,6’ya düştü.
• Güney Amerika’nın emtia payı yüzde 7,9’dan yüzde 7,5’e, Orta Asya’nınki ise yüzde 1,7’den yüzde 1,2’ye indi.
• Buna karşın Doğu Asya, Güneydoğu Asya ve Okyanusya bölgeleri ihracatta artış kaydetti.

Bu veriler, küresel emtia ticaretindeki coğrafi kaymaları ve bölgesel performans farklılıklarını açıkça ortaya koyuyor.

Sonuç

UNCTAD raporu, gelişmekte olan ülkelerin emtia bağımlılığının süregelen bir sorun olduğunu ve bu bağımlılığın ekonomik kırılganlıkları artırdığını vurguluyor. Çeşitlendirme, katma değerli üretim ve stratejik yatırımlar, bu ülkelerin sürdürülebilir kalkınma hedeflerine ulaşmaları için kritik öneme sahip. Afrika kıtasının yaşadığı ihracat gelirlerindeki kayıp, bu sorunun aciliyetini gözler önüne sererken, Endonezya ve Guatemala gibi başarılı örnekler, doğru politikalarla emtia bağımlılığından kurtulmanın mümkün olduğunu gösteriyor. Küresel ticaretin değişen dinamiklerine ayak uydurmak ve değer zincirinde yukarı çıkmak, gelişmekte olan ülkelerin refahını artırmanın ve ekonomik istikrarını sağlamanın temel anahtarıdır.