Yeni Teşvik Sistemi Şırnak’a İlaç Olmadı: Az Gelişmiş İllerde Yatırımlar Düştü
Türkiye’de yatırımların bölgesel dağılımını iyileştirmek amacıyla hayata geçirilen yeni teşvik sistemi, beklentilerin aksine, az gelişmiş bölgelerdeki yatırımlarda düşüşe neden oldu. Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Karar’da yapılan değişiklikle 30 Mayıs 2025 tarihinden itibaren uygulanan yenilenen teşvik sistemi, bölgeler arası gelişmişlik farkını giderme amacına ulaşmak yerine, tersi bir etki yarattı.
Teşvik Sistemi Beklentileri Karşılamadı
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nın Eylül ayı teşvikli yatırımlar verilerine göre, toplam yatırım geçen yılın aynı dönemine göre %5.1 artış gösterirken, az gelişmiş illerin yer aldığı 5’inci bölge yatırımları %53.6 oranında önemli bir düşüş yaşadı. Bu durum, teşvik sisteminin hedeflenen etkiyi göstermediğini açıkça ortaya koyuyor. Daha cazip teşvikler sunulan az gelişmiş illere yapılan yatırımların artması beklenirken, bu bölgelerdeki yatırımların azalması dikkat çekici bir durum.
Bölgeler Arası Farklılıklar Derinleşiyor
Eylül ayında 3’üncü bölge yatırımlarında %122.6 gibi dikkat çekici bir artış görülürken, 1’inci bölge yatırımları da %50.6 oranında yükseldi. Bu durum, yatırımların belirli bölgelerde yoğunlaştığını ve bölgeler arası gelişmişlik farkının daha da derinleştiğini gösteriyor. Batman, Hakkari, Şırnak gibi en az gelişmiş illerin bulunduğu 6’ncı bölge yatırımları da %14.7 azalarak 13 milyar 45 milyon liradan 11 milyar 129 milyar liraya geriledi. Adıyaman, Gümüşhane, Osmaniye gibi illerin yer aldığı 5’inci bölgedeki düşüş ise %53.6 gibi yüksek bir oranda gerçekleşti ve yatırımlar 9 milyar 44 milyon liradan 4 milyar 193 milyar liraya indi.
Bölgelerin Teşviklerden Aldığı Pay Azaldı
5’inci bölgenin teşvikler içindeki payı %9’dan %4’e gerilerken, 6’ncı bölgenin payı ise %13’ten %10.5’e düştü. Bu durum, az gelişmiş bölgelerin teşviklerden yeterince faydalanamadığını ve yatırım çekme konusunda zorlandığını gösteriyor.
Yatırımların Bölgesel Dağılımı
Eylül ayında yapılan 105.6 milyar liralık yatırımın %39.3’ü 1’nci bölgeye yapıldı. Bölgenin yatırımı %50.6 artarak 27 milyar 546 milyon liradan 41 milyar 485 milyon liraya yükseldi. 2’nci bölge yatırımları da %29.9 artarak 20 milyar 885 milyon liradan 27 milyar 135 milyon liraya çıktı ve bölgenin toplam yatırım içindeki payı %20.8’den %25.7’ye yükseldi.
Yatırımlardaki en yüksek artış ise %122.6 ile 3’üncü bölgede yaşandı. Bu bölgenin yatırımı 7 milyar 312 milyon liradan 16 milyar 276 milyon liraya çıkarken, toplam yatırım içindeki payı da %7.3’ten %15.6’ya yükseldi. 4’üncü bölge yatırımları ise neredeyse yerinde saydı ve %0.2 azalarak 4 milyar 921 milyon liradan 4 milyar 913 milyon liraya geriledi.
Eylül ayındaki yatırımların 3 milyar 122 milyon lirası yabancı sermayeli iken, 102 milyar 529 milyon liralık kısmı ise yabancı sermayeli firmalar tarafından gerçekleştirildi.
9 Aylık Yatırımlar Geriledi
2024 yılının ilk 9 ayında teşvik belgeli yatırım tutarı, bir önceki yılın aynı dönemine göre %10.01 azalarak 891 milyar 251 milyon liraya geriledi. Aynı dönemde teşvik belgeli yatırım adedi de %31.7 azalarak 5 bin 777’ye indi. Yatırımlar kapsamında öngörülen istihdam ise 181 bin 11’den 113 bin 867’ye düştü.
Teşvik Sisteminin Yapısı
Teşvik sistemi, Türkiye Yüzyılı Kalkınma Hamlesi ve Sektörel Teşvik Sistemi olmak üzere iki ana başlık altında yapılandırılmıştı. Türkiye Yüzyılı Kalkınma Hamlesi altında ise Teknoloji Hamlesi Programı, Yerel Kalkınma Hamlesi Programı ve Stratejik Hamle Programı yer alıyor.
Sabit Yatırım Tutarı Azaldı
Teşvik belgeli yatırımlarda yüksek enflasyona rağmen 2024 yılında sabit yatırım tutarının %23.2 azalarak 1 trilyon 275 milyar liraya gerilemesi, sistemin etkinliği konusunda soru işaretleri yaratıyor.
Haziran-Ağustos Dönemi Verileri
Yeni teşvik sisteminin ilk verileri olan Haziran-Ağustos dönemine ilişkin yatırım detayları toplulaştırılmış şekilde geçen ay açıklanmıştı. Üç aylık dönemde Eylül ayındaki yatırım tutarına yakın bir yatırım hacmine ulaşılmıştı. 110 milyar 459 milyon dolarlık sabit yatırımın %29.9’u 1’inci bölgeye, %12.07’si 2’nci bölgeye, %31.8’i ise 3’üncü bölgeye yapılmıştı. Bu dönemde teşvikte en avantajlı bölge olan 6’ncı bölge teşvik pastasından %18.2 pay alırken, 4’üncü bölgenin payı %3.16, 5’inci bölgenin payı ise %4.36’da kalmıştı.
Sonuç
Sonuç olarak, yenilenen teşvik sistemi, az gelişmiş bölgelerdeki yatırımları artırma ve bölgeler arası gelişmişlik farkını giderme hedefine ulaşmakta yetersiz kalmış görünüyor. Veriler, yatırımların belirli bölgelerde yoğunlaştığını ve az gelişmiş bölgelerin teşviklerden yeterince faydalanamadığını gösteriyor. Bu durum, teşvik sisteminin yeniden gözden geçirilmesi ve bölgesel kalkınma hedeflerine daha etkin bir şekilde ulaşılmasını sağlayacak düzenlemelerin yapılması gerekliliğini ortaya koyuyor.
