TCMB 94. Yılını Kutluyor: Kuruluşundan Günümüze Para Politikaları ve Dönüm Noktaları

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), Türk ekonomisinin temel taşlarından biri olarak, kuruluşunun 94. yıl dönümünü kutluyor. Banka, 3 Ekim 1931 tarihinde faaliyetlerine başlayarak, Türkiye’nin ekonomik bağımsızlığını güçlendirme ve para politikasını bağımsız bir şekilde belirleme misyonunu üstlenmiştir.

Kuruluş Süreci ve İlk Yıllar

TCMB’nin temelleri, Birinci Dünya Savaşı sonrası oluşan yeni dünya düzeninde, ülkelerin kendi para politikalarını yönetme ihtiyacının artmasıyla atılmıştır. Kurtuluş Savaşı’nın ardından kazanılan siyasi bağımsızlık, ekonomik bağımsızlıkla taçlandırılmak istenmiştir. Bu doğrultuda ilk somut adım, 1923 İzmir İktisat Kongresi’nde atılmış ve **”milli devlet bankası”** kurulması fikri ön plana çıkmıştır.

1927’de dönemin Maliye Bakanı Abdülhalik Renda’nın sunduğu kanun tasarısı kabul edilerek Merkez Bankası’nın kuruluş çalışmaları resmen başlamıştır. Bu süreçte, diğer ülkelerin merkez bankalarından da görüş alınmış, 1928’de Hollanda Merkez Bankası Başkanı Dr. Gerard Vissering Türkiye’ye davet edilmiştir. Dr. Vissering, hazırladığı **”Türkiye’de Nakit İstikrarı ve Bir Merkezi İhraç Bankası Tesisi”** adlı raporla, hükümete bağlı olmayan, bağımsız bir merkez bankasının gerekliliğini vurgulamıştır. İtalyan uzman Kont Volpi de Türk lirasının istikrarı için bir merkez bankasının kurulmasının şart olduğunu belirtmiştir.

Lozan Üniversitesinden Prof. Leon Morf’un katkılarıyla hazırlanan Merkez Bankası yasa tasarısı, 11 Haziran 1930’da TBMM tarafından kabul edilerek, 1715 sayılı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanunu adı altında 30 Haziran 1930’da Resmî Gazete’de yayımlanmıştır.

Erken Dönem ve II. Dünya Savaşı Etkileri

3 Ekim 1931’de faaliyete başlayan TCMB, farklı kurum ve kuruluşlar tarafından yürütülen işlevlerin tek elde toplanmasını sağlamıştır. Ancak İkinci Dünya Savaşı’nın olumsuz etkileri, 1940’lı yıllarda TCMB’nin kamu kesiminin finansman açığını kapatmaya yönelik uygulamalarda bulunmasına neden olmuştur. 1950’li yıllarda büyüme ve hızlı kalkınmanın finansmanı, Merkez Bankası kaynaklarından sağlanmış, Hazine’ye kısa vadeli avans imkanı verilerek Banka kaynakları kamunun kullanımına açılmıştır. Bu dönemde, 1955’te banknot matbaasının kurulması ve 1958’den itibaren banknotların ülkede basılmaya başlanması önemli bir gelişme olmuştur.

Planlı ekonomiye geçişin yaşandığı 1960’lı yıllarda TCMB, genişlemeci para politikaları izlemiş ve kamuya kaynak sağlamaya devam etmiştir. Kambiyo kontrolüne ilişkin uygulamaların büyük çoğunluğu da bu dönemde Merkez Bankası’na devredilmiştir.

1211 Sayılı Kanun ve Sonrası

Dünya genelindeki değişimlere uyum sağlamak ve TCMB’nin etkinliğini artırmak amacıyla 14 Ocak 1970’de 1211 sayılı TCMB Kanunu kabul edilmiştir. Bu kanun, Banka’nın yasal statüsü, organizasyon yapısı, yetki ve görevlerinde önemli değişiklikler getirmiştir. Anonim şirket statüsü korunan Merkez Bankası’nın sermayesi, **15 milyon liradan 25 milyon liraya** yükseltilmiştir. Hazine’nin sahip olduğu sermaye payının **yüzde 51’den az olamayacağı** da kanunda yer almıştır.

1211 sayılı kanun ile “Guvernörlük” adı verilen Başkanlık Makamı kurulmuş, Dış temsil ve ilişkilerde denklik, protokolde eşitlik sağlanması amaçlanmıştır. Guvernörlük makamının yanında, Başkan ve Başkan yardımcılarından meydana gelen “Yönetim Komitesi” adı altında yeni bir karar alma organı oluşturulmuştur. Banka’nın en üst karar alma organı statüsündeki 8 üyeli İdare Meclisi ise 6 üyeli Banka Meclisi’ne dönüştürülmüştür. Hazine’ye verilebilecek kısa vadeli avans miktarının üst sınırı, ilgili yıla ait bütçe ödeneklerinin **yüzde 15’i** oranında yükseltilmiştir.

1980’lerden Günümüze Serbestleşme ve Bağımsızlık Arayışları

1980’lerde yaşanan ekonomik gelişmeler, hem Türkiye hem de Merkez Bankası açısından bir dönüm noktası olmuştur. 24 Ocak 1980’de açıklanan kararlar ile Türkiye ekonomisinde yapısal bir dönüşüm başlatılmıştır. Finansal serbestleşme süreci ile para ve kur politikalarının TCMB tarafından piyasa ekonomisi ile uyumlu bir şekilde yürütülmesi için gerekli altyapının sağlanması yönünde önemli adımlar atılmıştır. Mevduat ve kredi faizlerinin piyasa koşullarında belirlenmesi hükme bağlanmıştır. Türk parası, yabancı paralar karşısında devalüe edilerek sabit kur rejimi ortadan kaldırılmıştır. TCMB, 1983’te altın ve döviz rezervlerini etkin bir biçimde yönetmek konusunda yetkili hale getirilmiştir. 1987’de açık piyasa işlemleri yapmaya başlayan Banka, modern anlamda para ve döviz piyasalarının kurulmasına da öncülük etmiştir.

1989’da Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 sayılı karar ile ekonomik birimlerin döviz ile işlem yapmalarına izin verilmiş ve Türk lirası konvertibl ilan edilerek görece daha esnek bir döviz kuru rejimine geçilmiştir.

1990’da ise Banka, ilk defa kamuoyuna duyurduğu para programı ile döviz kurları ve faiz oranlarındaki istikrarı bozmadan piyasanın likidite ihtiyacını karşılamayı hedeflemiştir. 21 Nisan 1994’te Hazine’nin Merkez Bankası kaynaklarını kullanımına sınır getirilmiştir. Bunun yanında 1997’de imzalanan bir protokol ile 1998’den itibaren Hazine’nin TCMB’den kısa vadeli avans kullanamayacağı karara bağlanmıştır.

2001 Krizi ve Kanun Değişiklikleri

TCMB’nin 1995-1999’da izlediği politika, finansal piyasalarda istikrarı sağlamaya yönelikti. Enflasyonun kontrol altına alınamaması nedeniyle 2000 yılında döviz kuruna dayalı yeni bir istikrar programı yürürlüğe konulmuştur. Ancak aynı yılın sonlarına doğru ekonomide artış gösteren güven kaybı ve 2001’de ortaya çıkan kriz, programın sonlandırılmasına neden olmuştur. 22 Şubat 2001’de döviz kurları dalgalanmaya bırakılmıştır.

Kriz sonrasında 25 Nisan 2001’de ekonomide yaşanan yapısal dönüşüm sonrası Merkez Bankası Kanunu’nda önemli değişiklikler yapılmıştır. **Fiyat istikrarını sağlamak**, TCMB’nin temel amacı olarak açık bir şekilde tanımlanmıştır. Bu çerçevede, TCMB’nin para politikası konusundaki uygulamaları ve kullanacağı araçları doğrudan kendisinin belirleyeceği hükme bağlanmıştır. Böylelikle Banka, araç bağımsızlığına kavuşmuştur. Banka’nın fiyat istikrarını sağlama amacı ile çelişmemek kaydıyla hükümetin büyüme ve istihdam politikalarını destekleyeceği hükme bağlanmıştır.

Finansal istikrarı sağlamak, Banka’nın destekleyici amacı olarak tanımlanmıştır. Bu kapsamda Banka’nın Hazine ile diğer kamu kurum ve kuruluşlara avans vermesi, kredi açması ve bu kuruluşların ihraç ettiği borçlanma araçlarını birincil piyasadan satın alması yasaklanmıştır. Bu sayede Banka’nın kamusal finansman ihtiyacı için bir kaynak olması engellenmiştir. Para politikası stratejilerinin ve karar alma mekanizmalarının kurumsallaşması amacıyla Para Politikası Kurulu da (PPK) bu dönemde oluşturulmuştur.

Enflasyon Hedeflemesi ve Yeni Türk Lirası

2002 yılına gelindiğinde, modern bir para politikası stratejisi olan enflasyon hedeflemesi rejimi uygulamasına geçilmiştir. Örtük enflasyon hedeflemesinin uygulandığı 2002-2005’te, rejimin gerekli ön koşullarının karşılanmasına çalışılmıştır. Merkez Bankası’nın teknik ve kurumsal altyapısı güçlendirilmiş, tahmin modelleri geliştirilmiş ve veri seti genişletilmiştir. Bu süreçte Araştırma Genel Müdürlüğü, Araştırma ve Para Politikası Genel Müdürlüğü şeklinde yeniden yapılandırılmış ve iletişim politikalarının etkinliğini sağlamak amacıyla İletişim Genel Müdürlüğü kurulmuştur. 2005’ten itibaren politika kararları ile ilgili öngörülebilirliğin artırılması amacıyla bir yıllık PPK toplantı tarihleri, bir takvim çerçevesinde önceden açıklanmıştır. Tüm bu süreç sonunda 2006 yılında açık enflasyon hedeflemesi rejimi uygulanmaya başlanmıştır.

1 Ocak 2005’te Türk lirasından **6 sıfır atılmış**, Yeni Türk Lirası ve yeni kuruşlar tedavüle çıkarılmıştır. 1 Ocak 2009’da paradan “yeni” ifadesi kaldırılmıştır. Türk lirası banknot ve kuruşlar, yenilenen tasarım ve boyutlarla dolaşıma çıkarılmıştır.

Hissedarlık Yapısı

1211 sayılı Merkez Bankası Kanunu uyarınca, Merkez Bankası hisse senetleri (A), (B), (C) ve (D) olmak üzere 4 sınıfa ayrılmıştır. (A) sınıfı hisse senetleri münhasıran Hazine’ye, (B) sınıfı hisse senetleri Türkiye’de faaliyette bulunan milli bankalara, (C) sınıfı hisse senetleri 15 bin hisseyi geçmemek üzere milli bankalar dışında kalan diğer bankalarla imtiyazlı şirketlere, (D) sınıfı hisse senetleri ise Türk ticaret müesseselerine ve Türk vatandaşlığını haiz tüzel ve gerçek kişilere tahsis edilmiştir.

Halihazırda Banka’nın sermayesi 25 bin lira olarak 250 bin adet hisseye ayrılmıştır. Geçen yıl sonu itibarıyla Merkez Bankası sermayesinin **yüzde 55,12’si (A) sınıfı**, **yüzde 23,25’i (B) sınıfı**, **yüzde 2,51’i (C) sınıfı**, **yüzde 19,12’si ise (D) sınıfı** hisselerden oluşmaktadır.

Gelecek Beklentileri

Banka, nitelikli insan kaynağı, köklü kurum kültürü ve güçlü teknik kapasitesiyle fiyat istikrarının sağlanması ve sürdürülmesi için çalışmalarına devam etmektedir. TCMB’nin 94 yıllık geçmişi, Türkiye ekonomisinin gelişimine paralel olarak evrilen bir kurumun hikayesidir. Geçmişten dersler çıkararak, gelecekte de Türk ekonomisine katkı sağlamaya devam edecektir.

Kuruluşundan bugüne **27** kişi, TCMB Başkanı olarak görev yapmıştır.