Cumhuriyetimizin Sanayi Hamlesi: Ekonomik Bağımsızlığın Temelleri (1923-1938)

Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunun ertesinde atılan sanayi hamlesi, ülkenin ekonomik bağımsızlığını kazanmasında ve ilelebet payidar kalmasında kritik bir rol oynamıştır. Süme Endüstri Kurucusu ve Yöneticisi Kemal Süme’nin belirttiği gibi, 1923 Türkiye’sinin şartları, bölgenin içinde bulunduğu durum ve küresel aktörler dikkate alındığında, bu zaferi korumak ve daha güçlü durabilmek için yeni bir anlayışa, inkılaplara ve büyük bir sanayi hamlesine ihtiyaç duyulmuştur.

Ekonomik Bağımsızlığın Önemi

Savaşın yıkımından çıkmış bir ülkede, kaynaklar, altyapı ve kalifiye iş gücü yetersiz olsa da, ekonomik bağımsızlığın sağlanması için devrim niteliğinde adımlar atılmıştır. İzmir İktisat Kongresi’nde (1923) alınan kararlar, ekonomik bağımsızlığın yol haritasını çizmesi bakımından büyük önem taşımaktadır. Devlet öncülüğünde ve halkın katkılarıyla kurulan onlarca fabrika, Cumhuriyetimizin sanayi politikalarının temelini oluşturmuştur.

Cumhuriyet Dönemi Sanayi Devrimi

Türkiye’nin dört bir yanında kurulan devasa fabrikalar (özellikle fişek fabrikaları, tersaneler, Paşabahçe, Sümerbank ve Karabük Demir Çelik gibi öncü fabrikalar), demiryolu ulaşımının gelişimini desteklemiş, doğudan batıya, kadınıyla erkeğiyle ciddi bir istihdam yaratmış ve yeni üretim kolları ile meslek grupları oluşturarak zaman içinde endüstriyel bir ağ oluşturmuştur. Bu sanayi devrimi, Türkiye’de modernizmin ivme kazanmasına katkıda bulunmuştur.

O dönemin ruhunu, fabrikalarda yer alan afiş ve tabelalarda yazan mottolardan daha iyi anlamak mümkündür. Örneğin:

• Türk sanayisinin temeli burada atılıyor. Emekle, akılla, bağımsızlıkla! (Sümerbank Nazilli Fabrikası)
• Çarklar dönerse millet yükselir! (Kayseri Bez Fabrikası)
• Fabrikalarımız, milletimizin kalesidir! (Sümerbank’ın fabrikalarında yazan Atatürk özdeyişi)
• Demir dağları eritin, milletimizi yükseltin! (Karabük Demir Çelik fabrikası)
• Şekerimiz yerli, emeğimiz milli! (Alpullu Şeker Fabrikası)

Atatürk Döneminde Kurulan Fabrikalar

Cumhuriyetin ilk yıllarında hayata geçirilen sanayi hamlesi, ülkenin kalkınmasında ve ekonomik bağımsızlığının sağlanmasında önemli bir rol oynamıştır. İşte o dönemde kurulan bazı önemli fabrikalar:

1. Ankara Fişek Fabrikası (1924)
2. Gölcük Tersanesi (1924)
3. Şakir Zümre Fabrikası (1925)
4. Eskişehir Hava Tamirhanesi (1925)
5. Alpullu Şeker Fabrikası (1926)
6. Uşak Şeker Fabrikası (1926)
7. Kayseri Uçak Fabrikası (1926)
8. Kırıkkale Mühimmat Fabrikası (1927)
9. Bünyan Dokuma Fabrikası (1927)
10. Eskişehir Kiremit Fabrikası (1927)
11. Kırıkkale Elektrik Santrali ve Çelik Fabrikası (1928)
12. Ankara Çimento Fabrikası (1928)
13. Ankara Havagazı Fabrikası (1929)
14. İstanbul Otomobil (Ford) Montaj Fabrikası (1929’da anlaşma onaylandı)
15. Kayaş Kapsül Fabrikası (1930)
16. Nuri Killigil Tabanca, Havan ve Mühimmat Üretim Tesisleri (1930)
17. Kırıkkale Elektrik Santrali ve Çelik Fabrikası (1931)
18. Eskişehir Şeker Fabrikası (1934)
19. Turhal Şeker Fabrikaları (1934)
20. Konya Ereğlisi Bez Fabrikası (1934)
21. Bakırköy Bez fabrikası (1934)
22. Bursa Süt Fabrikası (1934)
23. İzmit Paşabahçe Şişe ve Cam Fabrikası (1934 temel atma)
24. Zonguldak Antrasit Fabrikası (1934 temel atma)
25. Zonguldak Kömür Yıkama Fabrikası (1934)
26. Keçiborlu Kükürt Fabrikası (1934)
27. İsparta Gülyağı Fabrikası (1934)
28. Ankara. Konya, Eskişehir ve Sivas Buğday Siloları (1934 meclis onayı)
29. Paşabahçe Şişe ve Cam Fabrikası (1935)
30. Kayseri Bez Fabrikası (1934 temel atma)
31. Nazilli Basma Fabrikası (1935 temel atma)
32. Bursa Merinos Fabrikası (1935 temel atma)
33. Gemlik Suni İpek Fabrikası (1935 temel atma)
34. Keçiborlu-Kükürt Fabrikası (1935)
35. Ankara Çubuk Barajı (1936)
36. Zonguldak Taş kömürü fabrikası (1936)
37. Barut. Tüfek ve Top Fabrikaları (1936)
38. Nuri Demirağ Uçak Fabrikası (1936)
39. Malatya Sigara Fabrikası (1936)
40. Bitlis Sigara Fabrikası (1936)
41. Malatya Bez Fabrikası ( 1937 temel atma)
42. İzmit Kağıt ve Karton Fabrikası (1934 temel atma)
43. Karabük Demir Çelik Fabrikası (1937 temel atma)

Sonuç

Temelleri savaşlarla, mücadelelerle ve kararlılıkla atılan Cumhuriyetimiz, akılla, bilimle, inkılaplarla ve sanayi devrimiyle güçlenmiştir. Kurulduğu günden bugüne yaşanan tüm global ve kendi sınırları dahilindeki kaoslara, krizlere ve olumsuzluklara karşı büyük bir dirayet göstermiştir ve gösterecektir. Siyaseten yahut dünya konjonktürü itibari ile kültürel, ekonomik veya sosyal değişimler, dalgalanmalar ülkelerin kronolojik süreçleri boyunca daima olmuştur ve olacaktır. Ancak Yüce Atatürk’ün ifadeleri ile ‘Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır.’

Bu kutlu günü, yine ve yeniden Cumhuriyetimizin ‘FABRİKA AYARLARINI’ hatırlayarak, daha çok düşünerek, daha çok üreterek ve daha ‘kaliteli’ çalışarak dolu dolu yaşamalıyız. Çünkü biliyoruz ki, ‘ülkesini en çok seven, işini en iyi yapandır!’