Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi (TR ETS) ile Sanayide Karbon Maliyeti Yeni Döneme Giriyor

Türkiye, 2053 hedefiyle “net sıfır emisyon” vizyonunu hayata geçirmek üzere Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi (TR ETS)ni devreye sokuyor. Çevre Yüksek Mühendisi ve Çevre, İklim ve Ruhsat Müşaviri Can Avşar ile yapılan görüşmede, sistemin sanayiye getireceği ekonomik dönüşüm ve rekabet üzerindeki etkileri ayrıntılı olarak ele alındı.

Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi’nin Amacı ve Gerekliliği

TR ETS’nin temel amacı, sera gazı emisyonlarını **ekonomik bir mekanizma** aracılığıyla azaltmak ve Türkiye’nin **2053 net sıfır emisyon** hedefine paralel olarak sanayinin yeşil dönüşümünü hızlandırmak. Avrupa Birliği’nin “Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması” gibi dış faktörlerin de etkisiyle, karbon maliyeti artık ihracat yapan firmalar için kritik bir rekabet unsuru hâlâ. Bu bağlamda, ülkemizde kendi karbon piyasasını oluşturmak, maliyetleri yerel ölçekte yönetmek ve sanayicileri uluslararası ticaretteki yeni koşullara hazırlamak büyük önem taşıyor.

Sistemin İşleyiş Mekanizması

Sistemin işleyişi basit bir mantığa dayanıyor: Emisyon üreten işletmeler, gerçekleştirdikleri emisyon miktarı karşılığında **tahsisat** teslim etmek zorunda. Bu tahsisatlar, bir ton CO₂ eşdeğerinde sera gazı emisyon hakkını temsil ediyor. İşletmeler, belirli kriterlere göre ücretsiz tahsisat alabilir; ihtiyaç durumunda ise piyasadan ek tahsisat satın alabilir. Böylece düşük emisyon yoğunluğuna sahip üretim yapan firmalar **avantajlı konuma** getiriliyor.

Kapsam ve Kategoriler

TR ETS, bütün işletmeleri aynı anda kapsamaz. Öncelikle, Ek‑1 yönetmeliği kapsamında belirtilen faaliyetleri yürütüp, belirli **emisyon eşiklerini** aşan tesisler sisteme dahil edilir. Tesisler emisyon kapasitelerine göre üç kategoriye ayrılıyor:

• A Kategorisi: Belirtilen eşiklerin altında kalan tesisler.
• B Kategorisi: Yıllık **50.000 ton CO₂** eşdeğerinin üzerinde ve **500.000 ton CO₂** eşdeğerine kadar olan tesisler.
• C Kategorisi: Yıllık **500.000 ton CO₂** eşdeğerini aşan büyük ölçekli tesisler.

Pilot dönem **2026‑2027** yıllarında başlayacak ve özellikle yüksek emisyon yoğunluklu sektörler (SKDM kapsamı) öncelikli olarak sisteme alınacak. Sonraki aşamalarda kapsamın genişletilmesi planlanıyor; bu da şu an sistem dışı kalan firmaların da karbon ölçüm ve azaltma hazırlıklarına başlamasını zorunlu kılıyor.

Tahsisat Mekanizması ve Pilot Dönem

TR ETS’nin kritik unsurlarından biri tahsisat sistemidir. Tahsisat miktarı yalnızca geçmiş emisyon seviyelerine değil, aynı zamanda **üretim miktarı** ve **emisyon yoğunluğu** gibi kriterlere de dayandırılıyor. Bu yaklaşım, düşük yoğunluklu ve verimli üretimi teşvik etmeyi amaçlıyor.

Pilot dönem süresince işletmelere belirli kriterlere göre **ücretsiz tahsisatlar** verilecek. Ancak ücretsiz tahsisat, karbon maliyetinin ortadan kalktığı anlamına gelmez; önümüzdeki yıllarda karbon maliyeti, yatırım ve üretim kararlarında **daha fazla ağırlık** kazanacak. Bu durum, enerji verimliliği, temiz üretim ve düşük karbonlu teknoloji yatırımlarının sadece çevresel değil, aynı zamanda **ekonomik bir avantaj** olmasını sağlayacak.

İşletmeler İçin Yükümlülükler ve Yaptırımlar

TR ETS’ye dahil olan firmaların temel sorumluluğu, sera gazı emisyonlarını **doğru, güvenilir ve bağımsız olarak doğrulanmış** bir şekilde izlemek ve raporlamaktır. İşletmelerin onaylı bir izleme planına sahip olması, yıllık emisyon raporlarını yetkilendirilmiş doğrulayıcı kuruluşlara sunması ve **emisyon izni** alması zorunludur.

Doğrulanan emisyon miktarı üzerinden tahsisatların her yıl, **İşlem Kayıt Sistemi** üzerinden teslim edilmesi gerekir. Yönetmeliğe göre bu teslim, **yükümlülük yılının Kasım ayının son iş gününe** kadar tamamlanmalıdır. Teslimin zamanında yapılmaması halinde **idari yaptırımlar** uygulanacaktır. Bu durum, sistemin yalnızca çevre birimlerinin takibiyle sınırlı kalmayıp, **hukuk, enerji, finans ve sürdürülebilirlik** birimlerinin birlikte hareket etmesini gerektirir.

Ekonomik ve Rekabet Üzerindeki Etkileri

TR ETS, karbon yönetimini sadece sürdürülebilirlik raporlarından çıkarıp **ekonomik kararların bir parçası** haline getiriyor. Karbonun doğrudan bir maliyeti olması, enerji verimliliği, yenilenebilir enerji, temiz üretim teknolojileri ve proses optimizasyonu yatırımlarının değerini artıracak. Kısa vadede bu yatırımlar maliyet yaratabilir; fakat uzun vadede Türkiye sanayisinin **teknolojik dönüşümünü hızlandırması** ve **uluslararası rekabet gücünü yükseltmesi** hedefleniyor.

İhracat yapan şirketler için düşük karbonlu üretim, artık sadece çevresel bir tercih değil, **pazar erişimi ve rekabet avantajı** elde etmek için bir zorunluluk haline geliyor. Bu bağlamda, TR ETS’yi bir yükümlülükten ziyade, sanayinin geleceğe hazırlanması için kritik bir araç olarak görmek gerekiyor.

Gelecek Beklentileri ve Stratejik Yaklaşımlar

Can Avşar, “Şirketlerin yalnızca ‘ETS kapsamına giriyor muyuz?’ sorusunu değil, ‘karbon yoğunluğumuzu nasıl azaltabiliriz?’ sorusunu da sorması gerektiğini” vurguladı. Pilot dönemde ücretsiz tahsisatların ardından, piyasada **karbon fiyatlamasının daha belirgin** hale gelmesi ve işletmelerin karbon maliyetini göz önünde bulundurarak yatırım kararlarını şekillendirmesi bekleniyor.

Bu süreç, Türkiye’nin **2053 hedefi** doğrultusunda sanayinin sürdürülebilir bir büyüme yoluna girmesine olanak tanırken, aynı zamanda **uluslararası ticaret** ortamında rekabetçi kalmasını sağlayacak. Şirketler, karbon maliyetini yöneten bir sistem içinde, enerji verimliliği ve düşük karbonlu teknolojilere yatırım yaparak uzun vadeli ekonomik fayda elde etmeyi hedeflemeli.