Avrupa’da Yarı Zamanlı Çalışma Farklılıkları: Türkiye Listede Nerede?

Teknolojinin iş hayatını dönüştürmesiyle birlikte, yarı zamanlı çalışma düzenlemeleri de ülkeler arasında büyük farklılıklar gösteriyor. Çalışanlar, daha fazla esneklik ve iş-yaşam dengesi arayışıyla yarı zamanlı işlere yönelirken, işletmeler de maliyet avantajı ve değişen iş yüklerini yönetme ihtiyacı nedeniyle bu çalışma modelini tercih ediyor. Ücret seviyeleri de ülkelerdeki yarı zamanlı çalışma oranlarını etkileyen önemli bir faktör olarak öne çıkıyor.

Avrupa’da Yarı Zamanlı Çalışma Oranları: Ülkeler Arası Büyük Farklılıklar

Avrupa Birliği’nin istatistik kurumu Eurostat’ın 2024 verilerine göre, AB genelinde çalışanların %17,1’i yarı zamanlı olarak istihdam ediliyor. Yarı zamanlı çalışma, tam zamanlı bir çalışandan daha az saat çalışmayı ifade ediyor. OECD’ye göre, haftada 30 saat ve altında çalışmak yarı zamanlı çalışma olarak kabul ediliyor.

Avrupa genelinde 33 ülke incelendiğinde, yarı zamanlı çalışma oranlarında çarpıcı farklılıklar göze çarpıyor. Bulgaristan’da bu oran sadece %1,5 iken, İsviçre’de %40,5‘e kadar yükseliyor. Hollanda ise %38,9 ile İsviçre’nin hemen ardından geliyor. Avusturya ve Almanya’da da yarı zamanlı çalışma oranı oldukça yüksek. Bu ülkelerde yaklaşık her on kişiden üçü yarı zamanlı çalışıyor.

Sıralamanın alt sıralarında ise Bosna Hersek, Romanya, Hırvatistan, Slovakya ve Macaristan gibi ülkeler yer alıyor. Bu ülkelerde yarı zamanlı çalışanların oranı %5’in altında seyrediyor.

Yarı Zamanlı İstihdamı Kimler Tercih Ediyor?

Avrupa genelindeki yarı zamanlı çalışma tablosu, bölgesel farklılıklar gösteriyor. Balkanlar ve Doğu Avrupa’da yarı zamanlı çalışma, Batı ve Kuzey Avrupa’ya kıyasla daha az yaygın durumda.

Litvanya Sosyal Bilimler Merkezi’nden Rasa Mieziene ve Sandra Krutuliene’ye göre, “Kadınlar, gençler, yaşlı çalışanlar ve çalışma kapasitesi azalmış kişiler, yarı zamanlı istihdamı tercih etme olasılığı daha yüksek gruplar” olarak öne çıkıyor. Bu grupların istihdam oranlarının yüksek olduğu ülkelerde yarı zamanlı çalışma düzeyleri de daha yüksek olma eğiliminde olduğu belirtiliyor.

Ücretler de önemli bir etken. Mieziene ve Krutuliene’ye göre, ücretlerin yüksek olduğu ekonomilerde yarı zamanlı çalışma yeterli gelir sağlayabilirken, ücretlerin düşük olduğu ekonomilerde finansal olarak cazip olmayabiliyor. Bu durum, hem çalışanların ilgisini hem de işverenlerin bu tür pozisyonları sunma isteğini azaltabiliyor. Araştırmacılar, bu durumun Doğu Avrupa’nın birçok ülkesinde yarı zamanlı istihdamın neden görece düşük kaldığını açıklamaya yardımcı olduğunu vurguluyor.

Yarı Zamanlı Çalışmanın Yaygın Olduğu Sektörler

2024’te Hollanda, kadın istihdamının en yüksek olduğu AB ülkesi olarak öne çıkıyor. Hollanda’da genç istihdamı (15–24) AB ortalamasının 40 puan üzerinde, yaşlı çalışanların (60–64) istihdam oranı ise 15 puanın üzerinde. Bu göstergelerin tamamı AB ortalamasının oldukça üzerinde seyrediyor.

Uzmanlar, işgücü piyasasında daha az aktif olan grupların bulunduğu ülkelerde yarı zamanlı istihdam düzeylerinin daha düşük olma eğiliminde olduğunu belirtiyor. Örneğin, Bulgaristan’da genç istihdam oranı AB ortalamasının yarısından daha az durumda.

Mieziene ve Krutuliene, gün veya hafta içinde personel ihtiyacının değiştiği perakende, sağlık, eğitim ve konaklama gibi hizmet odaklı sektörlerde yarı zamanlı işlerin daha yaygın olduğunu ifade ediyor.

Hizmet ve İmalat Sektörleri Arasındaki Fark

Araştırmacılar, işverenlerin personel esnekliğini sağlamak, işgücü maliyetlerini düşürmek ve dalgalanan talebe uyum sağlamak için yarı zamanlı sözleşmeler kullandığını belirtiyor. Örneğin, Almanya işgücü piyasasında “mini-job” önemli bir kesimi oluşturuyor ve çok sayıda yarı zamanlı pozisyon yaratıyor.

ILO’nun 2023 istatistiklerine göre, İsveç, Hollanda ve Lüksemburg’da hizmetler sektöründeki istihdam toplam istihdamın %80’inden fazlasını oluşturuyor. Güneydoğu Avrupa ülkelerinde (Bulgaristan, Romanya) ya da Orta Avrupa ülkelerinde (Polonya, Slovakya, Macaristan) bu oran belirgin şekilde daha düşük seviyelerde seyrediyor. Doğu Avrupa ekonomilerinin çoğunun daha çok imalata odaklı olduğu ve bu bölgelerde tam zamanlı işlerin norm olduğu vurgulanıyor.

Cinsiyet Farkı: Kadınlar Neden Daha Çok Yarı Zamanlı Çalışıyor?

Yarı zamanlı istihdamda belirgin bir cinsiyet farkı göze çarpıyor. Kadınlarda %27,8 olan yarı zamanlı istihdam oranı, erkeklerde %7,7 ile çok daha düşük seviyelerde bulunuyor. İsviçre, Hollanda ve Avusturya’da istihdamdaki kadınların yarısından fazlası yarı zamanlı çalışıyor. Almanya da bu seviyeye oldukça yakın. Erkeklerde oranın biraz daha yüksek olduğu tek istisna Romanya iken, Bulgaristan’da fark bulunmuyor.

Utrecht Üniversitesi’nden Prof. Mara Yerkes, bu farkın başlıca nedenlerinden birinin hem kadınların işgücü piyasasındaki konumu hem de daha genel işgücü piyasası gelişmelerindeki tarihsel farklılıklar olduğunu belirtiyor. Yerkes, Hollanda’da yarı zamanlı çalışmanın tarihsel gelişiminin başlangıçta 1960’lardaki işgücü kıtlığı sırasında daha fazla çalışana duyulan ihtiyaçla tetiklendiğini ifade ediyor. 1957’de Hollanda, kadınların evlenince bazı işlerden ayrılmasını gerektiren ‘evlilik engeli’ yasasını yürürlükten kaldırmıştı.

Yerkes, zamanla yarı zamanlı çalışmanın, kadınların bakım görevlerini ücretli işle birleştirmesinin bir yolu olarak görülmeye başlandığını belirtiyor. Kadınlar o dönemde (ve genel olarak bugün de) bakım ve ev işlerinin çoğundan sorumlu kişi olarak görülüyordu. Mara Yerkes, çeşitli ülkelerde yarı zamanlı çalışmanın, örneğin 1980’lerin başında ücret artışlarının sınırlanması karşılığında çalışma saatlerinin topluca azaltılması arzusu gibi diğer işgücü piyasası gelişmeleriyle pekiştiğini söylüyor. Sonuç olarak, yarı zamanlı işler çok yaygın, kabul gören ve korunan hale geldi; bu da özellikle kadınlar arasında kalıcı popülerliklerine yol açtı.

Gent Üniversitesi’nden Stan De Spiegelaere de yarı zamanlı istihdam oranlarını etkileyen çeşitli etkenleri sıralıyor. Bunlar arasında kadınların çalışmasına dair kültürel normlardaki değişim ve tam zamanlı çalışmayı bir “aile ücreti” olarak yetersiz kılan durgun ücretler (insanları yan iş bulmaya zorluyor) yer alıyor. Ayrıca, annelerin tam zamanlı çalışabilme imkanını kısıtlayan yetersiz altyapıya ve Almanya gibi ülkelerde iş düzenlemelerinin giderek daha esnek hale gelmesine dikkat çekiyor.

Türkiye’de Yarı Zamanlı Çalışma: Durum Ne?

Türkiye, AB ülkelerinin de yer aldığı listelerde ortalarda yer alıyor ve yarı zamanlı çalışmanın görece düşük kaldığı ülkelerden biri olarak öne çıkıyor. Türkiye’de yarı zamanlı çalışma oranı %10,7 seviyesinde bulunuyor. Bu oran erkeklerde %7,4 iken, kadınlarda %17,1 olarak görülüyor.